Furûğ-i Ferruhzâd ve Şiiri

(1313-1345 hş./1934-1966)

Prof. Dr. Nimet Yıldırım*

 

I- Hayatı:

İranlı kadın şairler arasında Pervîn-i İ‘tisâmî’den sonra ikinci sırada yer alan Furûğ-i Ferruhzâd, 1313 hş./1934 yılında Tahran'da dünyaya geldi. Çocukluk ve gençlik dönemlerini orta halli bir aile ortamında geçirdi. Bir ordu mensubu olan babası Muhammed-i Ferruhzâd, çocuklarının eğitiminde kendine özgü bir tarz izleyerek, Furûğ’un ifadesiyle onları askeri disiplinle yetiştirmeğe çalışıyordu. Furûğ, ilkokulun ardından Husrev-i Hâver Lisesi’nin orta kısmını bitirdikten sonra Kız Sanat Mektebi’ne devam etti. Daha sonra Güzel Sanatlar Akademisi’nde ressamlık eğitimi gördü. Bu sanatların etkileri şiirlerinde de göze çarpmaktadır. On altı yaşındayken (1329 hş./1950) anne tarafından akrabalarından o dönemler İran’ın hiciv yazarları arasında yer alan kendisinden on beş yaş daha büyük Pervîz-i Şâpûr ile ailelerinin karşı çıkmalarına rağmen evlenen Furûğ, bir süre sonra (1332 hş./1953) eşinin görevi nedeniyle onunla birlikte Ahvâz'a gitti. Ancak evlilik hayatı fazla uzun sürmedi ve anlaşmazlık gerekçesiyle hem eşinden ve hem de Kâmyâr adlı oğlundan ayrılmak zorunda kaldı. [1]

On üç-on dört yaşlarında şiir yazmaya gazel ile başlayan Furûğ, şairliğinin ilk yıllarına ait bu gazellerinin hiçbirini neşretmedi. İlk şiirleri Hândenîhâ adlı dergide yayınlandı. Sanat hayatının kapılarını bir şair ve ressam olarak aralayan Furûğ, 1333 hş./1954 yılından itibaren şiir kitaplarını yayınlamaya başladı. Daha sonraları bu iki uğraşına yedinci sanat olarak adlandırılan sinemayı da ekledi. 1337 hş./1958 yılından itibaren film teknikleri ve sinemayla da yakından ilgilenmeye başlayan Furûğ'un hayatında yedinci sanatın da oldukça önemli yeri vardı. Dönemin ünlü sanatkarları ve yazarları arasında yer alan İbrâhîm-i Gulistân ile birlikte başta sinema olmak üzere çeşitli alanlarda çalışmalarda bulundu. “Gulistân Film”de onunla birlikte yıllarca çalıştı. 1338 hş./1959 yılında ilk olarak sinema alanında araştırmalar yapmak, film teknolojisiyle yakından tanışmak ve projelerini gerçekleştirme için ortam hazırlama amacıyla İngiltere'ye gitti. 1339 hş./1960’da İngiltere’den döndükten sonra sinemayla daha yakından ilgilenmeye başladı. İbrâhim-i Gulistân ile birlikte birkaç kısa metrajlı filme imza attı. Daha sonra sinema dünyasıyla ilgili çalışmalar için tekrar İngiltere’ye gitti. 1341 hş./1962‘de cüzamlılar ile ilgili bir belgesel yapımı için Tebrîz’de çalışmalara başladı. Bu dönemin hatırası Tebriz'de çekimlerini gerçekleştirdiği Hâne Siyâh Est adlı filmidir. Söz konusu film, 1342 hş./1963 yılında Batı Almanya’da düzenlenen bir film festivalinde en iyi belgesel ödülüne layık görüldü. Aynı yıl Keyhân gazetesi için gazete yayını konulu bir tanıtım filmi hazırladı. Furûğ’un, tiyatro alanında da birtakım çalışmaları bulunmaktadır. [2]

Daha sonraki yıllarda İbrâhim-i Gulistân ile başta Hışt u Âyine olmak üzere birkaç film daha yapan Furûğ, 1343 hş./1964 yılında İtalya, Almanya ve Fransa'yı kapsayan bir seyahatte bulundu. Avrupa'da kaldığı sürede Almanca ve İtalyanca öğrendi. 1344 hş./1965 yılında Unesco Kültür Birimi tarafından Furûğ’un hayatını konu alan otuz dakikalık bir belgesel film hazırlandı. Aynı yıl İtalyan bir yönetmen Furûğ-i Ferruhzâd’ın hayatını konu alan on beş dakikalık bir film hazırladı. [3].

Her büyük şairin en etkili şiiri, ölümüdür. Bu en son ve en üzücü şirini söylemesinden sonra bir bakıma şairin diğer eserleri de olgunluk derecesine erişmiş, tam anlamını bulmuş olur. Kendi ifadesiyle yalnız bir kadın olan, kocasından ayrılmasıyla daha da yalnızlaşan, şiiri ve sinemayı sanat hayatının bir sırdaşı, bir yoldaşı olarak algılayan Furûğ-i Ferruhzâd, 4 Behmen 1345 hş./1966 yılında otomobiliyle geçirdiği bir trafik kazasında 32 yaşında vefat etti. [4]

Furûğ-i Ferruhzâd’ın hayatı, iki döneme ayrılarak incelenmektedir.

1. Dönem (1331-1338 hş./1952-1959)

Şairin Esîr, (1331), Dîvâr (1336) ve İsyân (1338) adlı şiir mecmualarını yazmış olduğu devirleri de içine alan bu dönem Furûğ’un romantizmin etkisinde bulunduğu ve eserlerini de bu tarzın etkisinde kaleme almış olduğu dönem olarak kabul edilmektedir. Çağdaş Fars şiirinde romantizm, Nîmâ’nın “Efsâne” adlı şiiriyle başlamış, gelişerek devam etmiştir. Batı romantizminin etkileri Nîmâ ve geliştirdiği tarzın takipçileri arasında yer alan şairlerin eserlerinde yer yer görülmektedir. Toplumdan ayrılarak bir kenara çekilme anlamına gelen inziva, sosyal faaliyetleri bir tarafa bırakıp doğaya sığınma ve yalnızlık Efsâne’de kendini göstermektedir. Efsâne, bir bakıma romantik şairin bir manifestosudur. Daha sonraları çağdaş Fars şairlerinden Perviz Nâtil-i Hânlerî, Ferîdûn-i Tevellulî ve Ahmed Gulçîn-i Ma‘ânî bu tarzı devam ettiren şairler arasında yer almışlardır. Furûğ ilk üç şiir mecmuasındaki şiirlerini bu tarzın yoğun etkisi altında kalarak kaleme almıştır. [5]

Romantizmde üç önemli temel çizgi; özgürlük, şahsiyet ve duygusallıktır. Victor Hugo ve taraftarları romantizmi özgür sanat ve özgür şahsiyet ekolü olarak kabul etmektedirler. Romantik sanatçı iç dünyasının isteklerine ve ihtiyaçlarına çok önem vermekte, sanatı aracılığıyla isteklerini ve ruhi problemlerini dile getirmektedir.

Furûğ’un özellikle ilk şiir mecmuası Esîr, İran’daki bireyin görünürde birtakım değerlere bağlı ancak asıl anlamını kaybetmiş sayısız sosyal kurallar ve geleneklere uymak zorunda olduğu kurallar ve sosyal hayat hakkında önemli bilgiler vermektedir. Şair kendisini bir hapishaneye benzettiği toplumun duvarları arasında tutuklu olarak görmekte, bu kalın duvarlar arasından sadece aşk ile kurtarabileceğini düşünmektedir. Bu mecmuada yer alan şiirlerden biri olan İsyân, Furûğ’un hayatında karşılaştığı sıkıntılarından ve kendine yüklediği problemlerden dolayı iniltilerini dile getiren en güzel örneklerden biridir. O bu şiirinde kendisini klasik geleneklerin ve geleneksel yaşam tarzının kafesinde esir kalmış bir kuş gibi nitelemekte ve kurtulmaya, özgür atmosferde kanat çırpmaya çalışmaktadır. [6]

Özellikle bu eserlerini kaleme almış olduğu dönemlerde Furûğ, son derece açık, duygularını içten geldiği gibi perdelemeden dizelerine aktarmış, kendine özgü başkalarının el atamadığı bir dünyada yaşadığından bu şiirleri toplum tarafından kolay bir şekilde kabul edilememiş, bazı gruplar tarafından geleneklere aykırı davrandığı, İran klasik tarzını adet ve törelerini hiçe saydığı, ahlakî geleneklere ve toplumsal kurallara uymadığı gerekçesiyle şiddetli eleştirilerle karşı karşıya kalmıştır. [7]

İsyân

 

Dudaklarıma suskunluk kilidi vurma

Söylenmemiş hikayem var gönlümde

Ayağımdan ağır bağları çöz

Bu sevdadan dolayı perişan gönlüm

 

Gel ey adam, ey bencil yaratık

Gel, aç kafesin kapılarını

Bir ömür boyu beni zindana tıktıysan da

Şu bir nefes için salıver artık beni

 

Ben o kuşum

Çoktan beri kafasında uçma sevdası olan o kuş

Daracık göğsümde iniltiye dönüştü şarkım

Tükendi hasretle günlerim

 

Dudaklarıma suskunluk kilidi vurma

Söylemem gerekir sırlarımı

Duyurmam gerekir bütün dünya insanlarına

Ateşli sesimin yankılarını

 

Meltem öpücük aldı benden binlerce

Binlerce öpücük bağışladım güneşe

Senin gardiyan olduğun o zindanda

Bir tek öpücükle sarsıldı bir gece varlığım

 

Gel aç kapıyı, kanat çırpayım

Şiirin aydınlık gökyüzünde

Bırakırsan beni uçmaya

Bir gül olacağım şiir bahçesinde [8]

 

                                                  Ahvâz, Sonbahar 1333 hş.

 

Furûğ’un aşağıdaki şiirinde temel konusu sevgilisiyle aralarındaki anlaşmazlıktan dolayı ayrılmasıdır:

Vefa gösterdim bir adama

Ancak ayağının tersiyle vurdu o aşkıma ve umutlarıma

Verdiğim her şey helal olsun ona

Ancak karşılıksız verdiğim gönlüm müstesna

 

Sessiz bakışlarımda yine

Söylenmemiş hikayelerim var

Giyinip kuşandığımda yine

Gizli fitnelerim var

 

Ona verdiğim şeyden dolayı üzüntülü değilim

Hasretli, üzüntülü ve matemli değilim

Yeri dolmayan o gönülden başka

Yemin olsun Allah’a yoktur eksiğim [9]

 

                                                                  Ahvâz,  Dey 1333 hş. 

 

Kocasından ayrıldıktan sonraki dönemde kaleme almış olduğu ikinci eseri Dîvâr, yine bir kadının ince duygusallığından, kadınsı duygularından bahsetmektedir. Bu mecmuasının ilk şiiri olan “Ruyâ”da artık yorulduğu ve usandığı hayatın acı dolu dünyasından bahsetmekte ve gece yarısı oturup yalnız bir ortamda arzularını dile getiren mısralar kaleme almaktadır. Ancak bütün bu arzular rüyadaki olaylar gerçekleşme imkanı bulamaz ve şair gerçek hayatta ihanet ve soğukluktan başka nasip alamaz, yine şiirin sıcak kanatları altına sığınır. [10]

Üçüncü şiir mecmuası İsyân’da Furûğ, bütün şairlik tecrübelerini kullanarak özgün şiir atmosferini yakalamaya çalışır. Bu eserinde de yine yalnızlık, ayrılık, şaşkınlık ve ıstıraptan, yorgunluk ve güçsüzlükten, bir tür hastalığa benzeyen rüyamsı bir hayattan şikayette bulunmakta ve her şeye karşı isyan bayrağını çekmektedir. Bu eserini kaleme aldığı dönem, onun Avrupa seyahatinde bulunduğu günlere de rastlamaktadır. Şair bazı şiirlerini de İtalya ve Almanya’da yazmıştır.

İkinci dönem (1338-1345 hş./ 1959-1966)

Birinci dönemin sonlarına doğru önemli ruhi değişimler geçiren Furûğ, dördüncü şiir mecmuası Tevellud-i Dîger’in yayınlanmasından sonra daha önce kaleme almış olduğu şiirlerinden dolayı üzüldüğünü ve o şiirlerin sadece dış dünyayı gören birinin değerlendirmeleri, derinlik boyutlarının bulunmayan gençlik duygularının birer ürünü olduğunu belirtmektedir. Bu durum, Nîmâ çağında Nîmâ tarzının takipçileri arasında görülen en önemli dönüşümlerden biri olarak kabul edilmektedir. Daha çok maddî arzularına eğilimi olan birinin felsefî, sosyal, genel kamuoyunu ilgilendiren konulara doğru yön değiştirmesi ve dış dünyanın yüz yüze bulunduğu, halkı ilgilendiren konuların ön plana çıktığı yeni bir tarza yönelmesi önemli bir değişim olarak onun hayatında yerini almıştır. O yazılarında açıkça kötü diye nitelendirdiği çok sayıda şiir kaleme almış olduğunu dile getirmektedir. [11]

“Tevellud-i Dîger”, Tevellud-i Dîger adlı şiir mecmuasının son şiiridir. Furûğ’un eski tarz şiirlerinden sıyrılarak önde gelen çağdaş Fars şairleri büyükler arasına girmesinin nedenlerinden biri de bu şiiridir. Söz konusu mecmuanın bazı şiirleri zayıf olsa da içerisinde yer alan şiirlerin önemli bir bölümü güzel ve güçlü şiirlerden oluşmaktadır. Şiirine bu adı vermesinde Furûğ için özel ve ayrı bir önem vardır. O, bu şiiriyle yeni bir hayata özellikle şairlik dünyasında yeni bir tarza kavuşmuştur. Bu şiirinde kendisini uçsuz bucaksız okyanusların yalnızlığında yaşayan bir periye benzetmekte ve insanın çok uzun süreler geçmişte gizli ve yalnız yaşayabileceğini ve bunun anlamının da ölüm olduğunu ifade etmektedir. Kendisi de çok uzun süren böyle bir hayat sonucu, çok uzun çok tehlikeli yalnızlık yolculuğundan hatıralarla döndükten sonra yaşamakta olduğu zamana dönmekte ve eskiyi değerlendirirken geçmişin bir çukur olduğunu ancak içerisinde inci aranmaması gerektiğini, eğer böyle olsaydı kendisinin de oradan dönmeyeceğini dile getirmektedir. [12]

Tevellud-i Dîger adlı şiiriyle bütün bu geçmişin üzerinde bıraktığı etkilerden, dağınık ve sıkıntılı hayat tarzından kurtularak yeniden dünyaya gelmiş olduğunu dizelerine aktaran şair bu şiiriyle İran çağdaş edebiyatı üzerinde önemli etkiler bırakmıştır. Çağdaş şairlerden Sohrâb-i Sipehrî de, bu şiiri öven ifadelerde bulunmuştur.

Furûğ'un şiiri özellikle de Tevellud-i Dîger ve ölümünden sonra yayınlanan Îmân Beyâverîm Be Ağâz-i Fasl-i Serd adlı son iki şiir mecmuasında özgün bir tarzdadır. Kendisinden önceki ya da çağdaşı şairlerden oldukça az oranda etkilenmiş olan Furûğ, olgunlaşma yolunda felsefi ve sosyal konulara eğilmiş ve şiirlerini bu konularda kaleme almıştır. [13]

II- Eserleri:

1- Esîr (Tahran 1331 hş.) 2- Dîvâr (Tahran 1335 hş.) 3- İsyân (Tahran 1336 hş.) 4- Tevellud-i Dîger (Tahran 1342 hş.) 5- Îmân Beyâverîm Be Âğâz Fasl-i Serd, (Tahran 1352 hş.), Berguzîde-yi Eş‘âr (Tahran 1353 hş.), Guzîne-yi Eş‘âr (Tahran 1364 hş.).

Furûğ’un yukarıda adı geçen eserlerindeki şiirlerinin tamamı Dîvân-i Kâmil-i Eş‘âr-i Furûğ, daha sonraları da Dîvân-i Eş‘âr-i Furûğ-i Ferruhzâd  adıyla (Tahran 1376 hş., Beşinci baskı) yayınlanmıştır. Şiirleri dışında eserleri arasında birkaç tiyatro çevirisi ve film senaryosu yer almaktadır.

1- Esîr

Furûğ-i Ferruhzâd’ın ilk şiir mecmuası Esîr adıyla 1331 hş./1952 yılında Tahran'da yayınlandı. Şairin kendi ifadesiyle bu eseri dış dünyasındaki sosyal değerlere, toplumun geleneksel yapısına ve törelerine aldırmadan bir kadın olarak gençlik dönemindeki durumunu ve duygularını tasvir eder. Esîr’de yer alan şiirler daha çok şairin şahsî hayatındaki olumsuzluklar, özellikle başlamasından kısa bir süre sonra ayrılıkla sona eren evliliği, sıkıntıları, ümitsizlikleri ve yalnızlıkla kararmış hayatında gelişen olayların etkisinde kaleme alınmıştır. Bu şiir mecmuasında Furûğ, ahlakî kuralları da bir kenara bırakmış, o döneme kadar şiir söylemiş İranlı kadın şairlerin geleneklerinde bulunmayan yeni mazmunlar, terkipler ve kelimeler de kullanmıştır. Bu eserindeki şiirlerinde şair gerçekten neyin peşinde dolaştığını bilmemektedir. Aile hayatının karanlık duvarlarından, dar sınırlarından kurtulmak için bir pencere aramakta ve kendi diliyle bu karanlık zindandan çıkmak için yoğun çaba göstermektedir. Furûğ, bu ve daha sonra kaleme almış olduğu Dîvâr adlı eserlerindeki bazı şiirlerini o dönemlerde birtakım eserleri Farsça’ya tercüme edilmiş Amerikalı kadın şairlerin şiirlerinden etkilenerek yazmıştır.

Genel olarak değerlendirildiğinde Furûğ-i Ferruhzâd’ın şiirleri Fransız yazar George Sand’ı (1804-1876) hatırlatmaktadır. George Sand’ın da ilk romanları duygusal, aşk konulu ve romantiktir. Hayatının daha sonraki dönemlerinde daha ciddi, toplumu yakından ilgilendiren sosyal konulara yönelerek eserlerini bu alanlarda kaleme almıştır. O da yaşadığı dönemlerde erkeklerin sahip olduğu bütün hakların ve özgürlüklerin kadınlara da verilmesi taraftarı olduğu için eserlerinde kadın hakları konusunda korkusuz ve cesurca ifadelerde bulunmaktadır. Furûğ-i Ferruhzâd’ın ilk üç eseri de daha çok serkeş, heyecanlı, isyankar ve romantik bir kadının duygularını yansıtırken, hayatının daha sonraki devirlerinde özellikle birlikte sinema çalışmaları yapmış oldukları çağdaş yazarlardan İbrâhîm-i Gulistân, çevresindeki edebiyatçılar ve düşünce adamlarıyla birlikte bulunmaya başlamasıyla hayatında önemli değişimler olmuş, sanata, şiire ve topluma yönelmiştir. Bu yüzden sosyal, eleştirel ve toplumu bazı konularda uyarmayı hedef alan şiirlerle dolu dördüncü eseri, Tevellud-i Dîger diğerleriyle oldukça farklılık arz etmekte, daha başka bir atmosferi yansıtmakta, adıyla da yeni bir doğuşu çağrıştırmaktadır. Esîr, yirmi dokuz şiirden oluşmaktadır. [14]

 

Bâ Kodâm Dest? : Hangi El İle?

 

Seviyorum onu...

Tohumun ışığı sevdiği gibi

Tarlanın rüzgarı sevdiği gibi

Kayığın dalgayı sevdiği gibi

Kuşun yüksekleri sevdiği gibi

Seviyorum onu...

 

Aşk ne ile

Ebedileştirilebilir?

Hangi öpücükle, hangi dudakla?

Ne zaman, Hangi gecede?

 

Yok olup giden ben gibi...

Günler gibi...

Mevsimler gibi...

Yuvalar gibi...

Evlerin damındaki karlar gibi...

O da sonunda

Gölgeler arasında toz olacaktır

Eski bir fotoğraf gibi

Yırtılıp kaybolacaktır

 

Hangi el ile

Aşk ebedileştirilebilir?

Hangi elle? [15]

2- Dîvâr

Furûğ’un ikinci şiir kitabı Dîvâr, 1335 hş./1956’da yine Tahran'da yayınlandı. Ancak bu eseri klasik şiir taraftarları ve gelenekçiler tarafından yoğun eleştirilerle karşılandı. Kocasından ayrılmasından sonra kaleme aldığı bu eserinde şair bir kadının duygularından ve iç dünyasından bahsetmektedir. Bu şiir mecmuasında yalnızlık, şaşkınlık, güçsüzlük, karmaşık rüyalar içinde yaşayan, hayalî bir yaşantıyla uğraşmakta olan şair, hemen her şeye isyan etmektedir. İçerisinde yer alan şiirlerin bir kısmı ilk şiir mecmuası Esîr ile aynı çizgide bulunan Dîvâr, yirmi beş şiir içermektedir. Bu mecmuanın ilk şiiri olan “Ru’yâ”, acılarla dolu gerçek hayattan sahneler sergilenmektedir. Diğer eserlerinde bolca kullandığı “karanlık” ve “gece” sembolleri burada da çokça görülmektedir. [16]

Dîvâr’daki şiirlerin çoğunun konusu aşktır. Şairin aşkının sırrı da şiirinde gizlidir. O, maddi aşklardan çok ötelerde, gönül aşığıdır, ten aşığı değil:

 

Kahr : Küskünlük

 

Git...git ona doğru, umurumda değil

Sen güneşsin...o yeryüzü...ben gökyüzü

Onun üzerine doğ, çünkü ben konmuşum

Naz ile yıldızların omuzuna

 

Beni perdelerin arkasına çeken sen

Nasıl anlamadın sırlarımı?

Bedeninden vazgeçtim senin, çünkü dünyada

Benim isteğimin amacı bir ten değildi

 

Koştuysam sana doğru böyle

Aşka aşığım, senin visâline değil

Işıksız gecelerimin karanlığında

Senin hayalinden daha güzeldir aşkın hayali

 

Onun yanında oturduğun şu an

Sen, şarap ve ona kavuşma devleti!

Gitti geçmiş ve eskidi o efsane

Bir senin bedenin ve bir de onun yok olmayan aşkı kaldı [17]

3- İsyân

1335 hş./1956 yılında yayınladığı üçüncü şiir mecmuası İsyân ile Furûğ-i Ferruhzâd, sonu olmayan bir yola girmişti. On sekiz şiirden oluşan bu kitabında şair, kutsal kitaplarda yer alan metinlere ve özellikle de insanın yaratılışı, şeytanın Allah’a karşı başkaldırmasıyla ilgili konuları göz önünde bulundurup kendisinden önce de bu konulara eğilmiş doğulu ya da batılı şairlerden de örnekler alarak duygularını dizelere aktarmıştır. Eserde şeytanın Allah’a isyan etmesi, insanların da ona uyarak Allah’a başkaldırmaları konusunda birtakım düşünceler, daha çok sorular yoluyla dizelerine aktarılmaktadır. Bütün bu sorular sonuçta cevapsız kalınca şair Allah’a teslim olmaya razı olmakta ve günahlarının affedilmesini istemektedir. İsyân’da şairin diğer eserlerinde ana tema olan “aşk” yerine göreceli olarak ölüm düşüncesi öne çıkmakta geçmekte, gitgide ölüm üzüntüsü şairin ruhunu gölgelemektedir. Daha önce yazılmış diğer iki kitaba oranla bu eserde romantik ve duygusal kavramlara daha az rastlanmaktadır. [18]

Romantik şiirin özelliklerinden olan coğrafî ya da hayali seferlerde gezip dolaşma Furûğ’un bu eserinde önemli ölçüde ön plana çıkmaktadır. Yaşadığı çevreden ve insanlardan ayrılarak özgür, daha geniş bölgelere seyahatlerde bulunmak, başka atmosferlere ve zamanlara kaçış, hayal kanatlarıyla havalanarak tarihî seferlere çıkış, bu tür eserlerin önemli özelliklerindedir. [19]

Bu mecmuasında Furûğ, şairlik tecrübelerini göstermekte, kendine özgü şiir atmosferini bulmak için çaba sarf etmektedir. Bu eserinde de yalnızlık, ayrılık, yorgunluk ve güçsüzlük ifadelerine sık sık rastlanmaktadır. Kendisini her zaman sıkıntılar içerisinde, dar bir dünyada, karanlık ve üzüntülü bir atmosferde gördüğü için her şeye isyan etmektedir. İsyân’ın ilk şiiri Furûğ-i Ferruhzâd’ın oğluna hitaben gelecekteki umutlarını dizelere aktararak yazmış olduğu “Şi‘rî Berâyi To” adlı şiiridir.

 

Şi‘rî Berâyi To: Senin İçin Bir Şiir

 

                                                          -Oğlum “Kâmyâr”a-

 

Senin için söylüyorum bu şiiri

Susamış bir yaz gün aşımında

Uğursuz başlamış bu yolun ortalarında

Bu sonu olmayan üzüntünün eski mezarında

 

Burada, suskundur bütün yıldızlar

Burada, ağlamaktadır bütün melekler

Burada, Meryem gülünün tomurcukları

Daha değersizdir çöl dikenlerinden

 

Burada oturmuş her yolun başına

Bir yalan, yüzsüzlük ve riya devi

Göremiyorum karanlık gökyüzünde

Dirilişin aydınlık sabahından bir ışık

 

Bırak yeniden

Dolsun gözlerim şebnem tanecikleriyle

Perdeyi açmaya kendim gittim

Hz. Meryem’lerin temiz yüzlerinden

 

Bu dışı zahit güruhla

Kolay değildir bu mücadele biliyorum

Benim ve senin şehrin, tatlı yavrucuğum

Yuvasıdır çoktan beri şeytanın [20]

 

Tahran, 7 Mordad 1336 hş.

4- Tevellud-i Dîger

Furûğ-i Ferruhzâd'ın hem içerik, hem mazmun açısından daha önce yazmış olduğu ilk üç şiir kitabından tamamen farklı olan dördüncü şiir mecmuası Tevellud-i Dîger, 1343 hş./1964’de Tahran’da yayınlandı. O, Tevellud-i Dîger ile artık başka bir Furûğ olmuştur. Artık “Esîr” değildir. Şiirlerini olgunlaşmış bir aşk ve dinmiş heyecanlarıyla söylemektedir. Geçmişin heveslerinden ve tutkun olduğu arzularının “Dîvâr”ından geçmiş, yeniden doğmuştur. Gerçekte de onun hayatında ikinci bir dönemin, sanat yaşamında yeni bir devre, yeni bir doğuşun başlangıcı olarak kabul edilen Tevellud-i Dîger, hem şairin kendi hayatında ve hem de Çağdaş Fars edebiyatı tarihinde şairce düşünce tarzının yeni ve benzeri az görülen bir çehreyle, bütün şiirsel derinlikleriyle ortaya konulduğu bir eserdir. Bütün bunlar Furûğ’un hem bu eserinde yer alan kelimeler ve hem de kullandığı vezinlerde kendisini göstermektedir. Tevellud-i Dîger, yayınlandığı dönem Fars şiiri açısından önemli gelişmelerden biri olarak kabul edilmiştir. “Ân Rûzhâ” adlı şiirle başlayan bu eseriyle şair kendini aşarak diğer dünyalara pencere açmış, daha önce göremediği, kavrayamadığı olayları yakından görerek değerlendirmelerini dizelerine aktarmıştır. Bu eserde yer alan şiirlerin çoğu, konuşma diline çok yakın bir dilde ve modern kalıplarda kaleme alınmış, tasvirler, terkipler ve mazmunların bir kısmı diğer Fars şairleri tarafından kullanılmamış, ilk olarak Furûğ tarafından Fars şiirine sokulmuştur. Bu eserde yer alan şiirlerden başta “Der Hıyâbânhâ-yi Serd-i Şeb”, “Der Ğurûbî Ebedî”, Ma‘şûk-i Men”, “Âyehâ-yi Zemînî”, “Dîdâr Der Şeb”, “Feth-i Bâğ” ve özellikle de “Tevellud-i Dîger” olmak üzere birçok şiiri kendi çizgisinde Fars edebiyatında modern şiirin en üst dereceden şiirleri arasında yer almaktadır. [21]

5- Îmân Beyâverîm Be Âğâz-i Fasl-i Serd

Furûğ-i Ferruhzâd’ın beşinci ve son eseri olan Îmân Beyâverîm Be Âğâz-i Fasl-i Serd ölümünden birkaç ay önce 1345 hş./1966 yılında “On Çağdaş Şairden On Eser” dizisinde yayınlandı. Ölümüyle sonuçlanan kazadan kısa bir süre önce kaleme almış olduğu mesaj yüklü “Perende Mordenî Est” adlı şiiri de bu eserdedir. Bu son şiir kitabı, şekil, dil, düşünce, açıklama yeteneği ve ifadelerindeki olgunluk bakımından Tevellud-i Dîger’den daha yüksek basamaklarda yer almaktadır. Artık bazı amaçlarına ulaşamayacağını anlayan şair, sürekli olarak geceden, karanlıktan, karanlıkta ard arda akıp giden cenazelerden söz ederken çaresiz olarak bütün bu korkunç görüntülerden yine kendine sığınmakta, her zaman yaptığı gibi oturduğu pencerenin kenarında yüzünü güneşe çevirip duygularını dizelerine aktararak teselli olmaya çalışmakta, ancak aydınlıkla aralarında ilişki sağlayacak bir araç olmadığı için her zamanki gibi güneşe yenilmektedir. Onu güneşle tanıştıracak kimse yoktur. Kendisini kurtaracak kişiyi aynadan sorma dışında başka çaresi yoktur. Bu eserinde de konuşma diline çok yakın bir dil kullanmış olan şairin özgün dili, açıklama yeteneği ve sadeliğiyle birleşince, olağanüstü özellikler gösterir bir hal almıştır. [22]

İçerisinde tamamı Furûğ’un ustalık dönemi eserlerinden yedi şiir bulunan bu mecmuada başta en uzun şiiri “Îmân Beyâverîm Be Âğâz-i Fasl-i Serd” olmak üzere “Pencere”, “Tenhâ Sedâst Ki Mî Mâned”, “Dilem Berâyi Bâğçe Mî Sûzed”, “Kesî Ki Misl-i Hîçkes Nîst”, “Dilem Girifte” ve son şiiri “Perende Mordenî Est” adlı şiirleri de yer almaktadır. [23]

Büyük sanatçıların eserleri arasında genellikle diğer eserlerinden öne çıkan bütün görüşlerinin ve düşüncelerinin bir özetini, sanat hayatının ana kesitlerini taşıyan daha büyük bir eseri vardır. Söz konusu eseri bir bakıma sanatkarın varlığı ve sanatının bir manifestosu, sanatının zirvede olduğu devrin hatırasıdır. Mevlana’nın “Mesnevi”si Sohrâb-i Sipehrî’nin “Sedâ-yi Pây-i Âb” ve “Musâfir” adlı şiirleri, bütün şiirlerinin bir fihristi gibidir. Furûğ-i Ferruhzâd’ın bu anlamda en önemli ve en etkili eseri, Îmân Beyâverîm Be Âğâz-i Fasl-i Serd adlı oldukça samimi duygularla kaleme alınmış şiirlerle dolu, etkileyici şiir mecmuasıdır. Zaten hepimiz soğuk mevsimin eşiğinde bulunmuyor muyuz? Kızlarımız, kardeşlerimiz, annelerimiz soğuk bir mevsimin kapısında beklemiyorlar mı? [24]

Furûğ özel hayatıyla iç içe olarak toplumun genel yaşantısından kesitler de vermekte olduğu bu eserinde günümüz Farsça’sının modern edebî diliyle çok duygusal ve etkileyici ifadelerle hayatın insanı mağlub edişini kendi şahsında dizelere aktararak gözler önüne sermektedir. Şair bu şiirinde hatıralarını gür bir sesle aktarmaktadır. Biz onu pencerenin kenarında yüzü pencereye dönük olarak bakarken şiirini okuyor halde arkadan izliyoruz. Cümlelerinin bir kısmı tam olarak bize ulaşmıyor. Soğuk bir mevsimin eşiğinde bulunuyoruz. Dışarıda kar yağıyor... [25]

Diğer şiirlerinin bazı bölümlerini de etkilemiş olan, bir hatıralar geçidini andıran bu şiirde kelimeler ve cümleler yer yer yinelenmektedir. Şiir, yalnız bir kadının ümitsizliklerini dile getiren dizelerle başlamaktadır. Soğuk bir mevsimin eşiğinde durmuş beklemekte olan yalnız bir kadın. Kış mevsimi, ölüm, durgunluk, sessizlik ve yok oluşun sembolü. Dey ayı. Eller güçsüz ve kurtarıcı ise mezarda uyumakta. O kadın, baharı, çiçeklerin açmasını, dalların meyveye durmasını düşünmektedir. Ancak buradaki bahar, gelecek bahar değil, geçmişindeki baharlardır. Şairin zorunlu olarak soğuk mevsimin başlangıcına, yaşlılık ve büyük bir yalnızlığın pençesinde bulunduğuna inanmaktan başka çaresi yoktur. Başlayan soğuk mevsimle birlikte genç bir kadın hayal bahçelerinin birden bire viran olarak harabelere dönüşmesiyle, çürüyen tohumlar, karın altında kalan umutlarla baş başa kalmaktadır. Şair bir sonraki baharda umutlarının da her şey gibi yeniden tomurcuklanacağını, yeşereceğini ve dirileceğini arzulamaktadır. Böylelikle çoğunu kendi yaşadığı ve dizelere aktardığı hatıralarını genelleştirerek mısralarına dökmekte ve ebedileştirmektedir.

Hayatı tasvir ederken olaylara bazen mücadeleci bir bakışla yaklaşan şairin eserlerinde yer yer bu mücadeleci yaklaşımı eleştirel ve mizah karışık ifadelerle de dolmaktadır. Bu özellikler “Ey Merz-i Por Goher” adlı şiirinde daha açık bir şekilde kendini gösterirken, “Îmân Beyâverîm Be Ağâz-i Fasl-i Serd” adlı şiirinde sanatsal yönü daha ileri düzeylerde ve daha derin boyutlarda sergilenmektedir.[26]

 

Îmân Beyâverîm Be Ağâz-i Fasl-i Serd

 

Ve bu benim,

Yalnız bir kadın

Soğuk bir mevsimin eşiğinde

Yeryüzünün bulanık varlığını kavramanın başlangıcında

Gökyüzünün sade ve üzüntülü umutsuzluğunda

Bu çamurlu ellerin güçsüzlüğünde

 

Zaman geçti

Zaman geçti ve dört kez çaldı saat

Dört kez çaldı

Bugün Dey ayının ilk günüdür.

Bilirim mevsimlerin sırlarını ben

Anlarım sözünü zamanların

Kurtarıcı mezarda uyumaktadır.

Ve toprak, kabir

Dinlenmenin işaretidir.

 

Ben üşüyorum

Ben üşüyorum ve sanki bir daha asla ısınmayacağım

Ey sevgili, ey tek sevgili “kaç yıllıktı acaba o şarap?”

Bak burada zamanın ne kadar değeri var

Ve nasıl çiğniyorlar etlerimi balıklar

Neden beni hep denizin derinliklerinde saklıyorsun?

 

Ben üşüyorum ve sedef küpelerden rahatsızım

Ben üşüyorum ve biliyorum

Bir yabani şakayıkın kırmızı hayallerinin tamamından

birkaç damla kan dışında

hiçbir şey kalmayacaktır [27]

 

“Îmân Beyâverîm Be Ağâz-i Fasl-i Serd”, aynı zamanda Furûğ’un düşünce ağırlıklı şiirlerinden biridir. Bu şiirinde bireysel ve toplumsal problemleri, kendine özgü konuları bir tarafa bırakarak insanın yalnızlığından garipliğinden, bahsetmekte insanın bu yönüyle ilgili düşüncelerini dizelerine aktarmaktadır. Bu şiirine yalnızlıktan söz ederek başlayan şair, doğal bir girizgahla kendini aşarak çevresindeki dünyaya geçmekte, sürekli kar yağışını dile getirdiği bölümlerinde de bahar ve gençliği hatırlamakta, gelecek baharı, ağaçların tomurcuklanacak dallarını, sevgiliye ve soğuk mevsimin başlangıcına inancını yenilediği günleri hatırlamaktadır. Şiir “ben”, “yalnızlık” ve “soğuk” kelimeleriyle, şairin konumunu açıklayan doğal ve somut  kavramlarla başlamakta hemen ardından her şeyin ayrılmaz bir parçası olan zaman kavramıyla devam etmektedir. Burada söz konusu edilen zaman Dey ayının ilk günleridir. Şair burada zamanın akışını ve dört mevsimin geçişini anlatmaktadır.

III-Tarzı ve Düşünceleri

Çağdaş Fars şiirinde Nîmâ tarzının takipçileri arasında yer alan Furûğ’un şiirleri daha çok serbest şiir türündendir. Klasik Fars şiirinin kalıplarını ve vezinlerini kullanarak kaleme almış olduğu şiirleri oldukça azdır. Yaşadığı dönemlerde İran toplumunun bireysel ve toplumsal hayatının bazı alanlarında sarsıntılar ortaya çıkmış, klasik hayat tarzının bir tarafa bırakılması yolunda bir takım hareketler yavaş yavaş kendini göstermeğe başlamıştır. Şiirinden daha özgür bir yaratılışa sahip olan Furûğ’un bu hareketler içerisindeki rolü, eskiye karşı cephe alışı ve toplum içerisinde klasik özellikleri reddetme, ahlakî birtakım kuralları yerle bir etme, bazı gelenekleri ortadan kaldırma gibi düşünceleri her zaman göze çarpmıştır. Hassas bir ruhî yapıda bulunması, sıkıntılarla tanışık olması ve insanî değerlerin derinliklerinden haberdar olmasına rağmen, isyancı ve maceraperest yapılı bir şahsiyettir. Bu özellikleri hayatının ilk dönemlerinde kaleme almış olduğu şiirlerinde açıkça görülmektedir. [28]

Furûğ, Şairlik hayatının başlangıcından itibaren gerçek ve samimi duygularından kaynaklanarak dizelerine akan ifadeleriyle yaşadığı çağın şiir tarzı, klasik mesnevi tarzı ve Nîmâ tarzının romantik şiir türüne kadar çeşitli türlerde şiirler kaleme aldı. İlk üç eserinde kadını, kadın haklarını, kadın erkek eşitliğini savundu. Yalnızlık ve esaretten bahsetti. Daha sonra geçirdiği çok köklü bir değişimle yeniden bir doğuşla olgunlaştı. [29]

Furûğ-i Ferruhzâd’ın kendi ifadeleriyle işlediği tek günah kadınsı duygularını dizelerine aktarmasıdır. Bu nedenle karşı karşıya kaldığı yoğun tepkiler üzerine yaptığı açıklamalarda söz konusu konuların sadece şiirle sınırlı kaldığını ifade etmekte ve kendisini savunmaktadır. Ancak bu açıklamaları beklediği gibi etkili olmamış, toplum tarafından kabul edilmemiş ve yalnızlığını daha da artırmıştır. [30]

Furûğ-i Ferruhzâd, dildeki ifade rahatlığı, geniş görüş yelpazesi, içtenliği, yaşanılan dünya ve insanların problemlerini şiirine yansıtması nedeniyle çok sayıda Fars şairini etkilemiş ve Fars şiirinde son kırk-elli yılın en büyük temsilcilerinden biri olmuştur. Toplumsal sorunlara şiir diliyle eğilen Ferruhzâd, şiirlerinde ölüm ve yokluk ile aşk ve hayata ağırlık vermiş, kadın erkek eşitsizliği konusunda içindeki isyanı şiirlerine yansıtmıştır. [31] 

Tahran’daki havadan sıkılan, aydınların oluşturduğu yarı karanlık atmosferden rahatsız olan şair, tecrübelerini pekiştirmek ve yeni ortamlar bulabilmek amacıyla İran dışına seferlerde bulunmuştur. Yaşadığı çağı iyi tanımayı hedefleyen Furûğ, gençlik döneminde klasik Fars şiirinin önde gelen temsilcileri Hâfız ve Sa’dî’ye, kendi çağında yaşamış Ferîdûn-i Tevellulî, Nâdir-i Nâdirpûr ve diğer şairlere yakın ilgi duyduğu gibi, diğer taraftan da Avrupa şiir ve edebiyatıyla yakından ilgilenmiş, Batı Edebiyatı ve şiirini de tanımaya çalışmış Avrupalı bazı şairlerin etkisinde kalmıştır. [32]

Furûğ'un eserlerinde hayat ile şiir birbirinden asla ayrılma imkanı bulunmayan iç içe girmiş ikili olarak göze çarpmaktadır. Hem özel ve hem de toplumsal hayatında yenilgiye uğrayarak başarısız olması bir süre devam eden ümitsizlikten, güvensizlikten, kimselere inanmama ve değer vermeme gibi davranışlarından sonra kendisini bir isyana da sürüklemiştir. İlk eserlerinde geleneklere ve ahlakî değerlere karşı isyanı açıkça görülmekte olan Furûğ’un hayatının ilk dönemlerindeki isyankar, itirazcı ve korkusuz yapısı, Tevellud-i Dîger adlı eserini kaleme almasından sonra önemli ölçüde değişmiş ve yumuşamaya başlamıştır. Bütün bunlarla birlikte onun Fars edebiyatı tarihinde özellikle de kadın şairler arasındaki yeri hep belirgin kalmış ve seçkinler arasında yer almıştır. [33]

Şiiri konuşma diline yakın bir dilde, akıcı ve sade bir tarzda kaleme alan Furûğ, daha çok modern dilde yaygın terkipler ve deyimleri kullanmıştır. Genel olarak değerlendirildiğinde şiirinde romantik şiir tarzının özelliklerinin öne çıktığı gözlenecektir. Daha önce de işaret edildiği gibi çağdaş Fars şiirinde romantik şiir tarzı, Nîmâ’nın “Efsâne”siyle başlamış, Ferîdûn-i Tevellulî, Nâdir-i Nâdirpûr ve Furûğ-i Ferruhzâd tarafından geliştirilmiştir. Bu tarzda bir taraftan “ölüm”, “vahşet”, “kabir” dalgalanırken diğer taraftan da “şehvet”, “günah”, “isyan” ve şeytanın kışkırtmasıyla yaygınlaşan istek ve arzular kol gezmektedir. Furûğ, kendi ifadesiyle ilk üç eserinde işlediği temaları da göz önünde bulundurarak duygu ve düşüncelerini iç dünyasında yaşadıklarını perdesiz ve kinayesiz olarak dizelerine aktarmıştır. [34]

Furûğ, zamanının çocuğu olma yolunda çok çaba sarf etmiştir. Gençlik dönemlerinde hem Hafız ve Sa‘dî gibi klasik dönemin önde gelen şairlerini, hem de Tevellulî ve Nâdirpûr gibi yaşadığı çağın önemli şairlerinin eserlerini okumuş, diğer taraftan da Avrupa dilleri ve edebiyatlarıyla yakından ilgilenerek ünlü Avrupalı şair ve edebiyatçıların eserleri üzerinde mütalaalarda bulunmuş ve onların tecrübelerinden de yaralanmıştır. Kendi ifadesiyle ne tamamen klasik edebiyata dalmış ve ne de Avrupa edebiyatında kendini kaybetmiştir. [35]

IV-Furûğ-i Ferruhzâd’ın Sosyal İçerikli Şiirleri

Çağdaş Fars şiirinin önde gelen özelliklerinden biri de sosyal konularla çok yakından ilişkili olmasıdır. Bu özellik az da olsa klasik Fars şiirinde de görülmektedir. Ancak modern şiir çok açık ve çok kapsamlı bir şekilde sosyal hayatın hemen hemen her yönünü ele almakta ve bu dönem şairleri dizelerinde sosyal konuları yoğun olarak dile getirmektedirler. Furûğ-i Ferruhzâd’ın sosyal yapıya bakışı hassas bir açıdan ve eleştirel bir tarzdadır. Onun takıldığı ve dizelerinde mücadeleye giriştiği sosyal kurallardan biri, kadınların zararına olan bir takım gelenekler ve örflerdir. Bazen serkeş ve isyankar bir kadın rolünde, kendi ifadesiyle mazlum aydın bir kadın olarak yürürlükteki kanunlar ve geleneklerle mücadele içerisinde bulunmaktadır. Bu özellik şiirinin ana temalarından biridir. 1333 hş./1954 yılında Şîrâz’dan bir dergiye göndermiş olduğu mektubunda şu satırları kaleme almaktadır: “Benim arzum, İranlı kadınların özgürlüğü ve onların erkeklerle eşit haklara sahip olmalarıdır. Ben bu ülkede bacılarımın uğradıkları haksızlıkları ve adaletsizlikleri, çektikleri sıkıntıları tamamıyla biliyorum. Bu yüzden eserlerimin yarısını onların sıkıntılarını dile getirmeğe, problemlerini tasvir ederek gözler önüne sermeğe ayırıyorum.” [36]

Furûğ-i Ferruhzâd, kanuna ve adalet meleğine iyi gözle bakmaz. Kanunlar onu diğer hemcinsleri gibi her zaman mahkum etmektedir. Gerçekte onun bu mücadelesinin somut bir yararı da yoktur. Bu yüzden bütün bu tecavüzlerden korunmak amacıyla aşka sığınmaktadır. Dış dünyanın sıkıntısı, onu iç dünyaya sürüklemektedir. Avrupa seyahatinden dönüşünden sonra şunları söylemektedir: “Hayatın baskıları, çevrenin baskısı, elime ve ayağıma vurulmuş zincirlerin ağırlığı... Bütün varlığımla etkisinden kurtulmak için çalıştığım bütün bunlar beni yormuş ve bitkin bir hale getirmişti. Ben sadece bir kadın, bir insan olmak istiyordum. Ben de nefes almaya, bağırmaya hakkım var demek istiyordum. Ancak karşımdakiler feryatlarımı kesmek, nefesimi göğsüme tıkmak ve söndürmek istiyorlardı.” [37]

Şair, dostlukları ya da düşmanlıkları belli olmayan, sadece kendilerini düşünen kendilerinden başka her şey gözlerinde değersiz olan insanları kötü insanlar olarak niteler.

Ben düşüncelerin, sözlerin ve seslerin eşit olduğu bir dünyadan geliyorum.

Bu dünya ise, yılanların yuvasına benzemektedir.

Bu dünya, seni öperken

Zihinlerinde seni idam edecekleri ipi ören insanların hareketlerinin

Ayak sesleriyle doludur. [38]

Bunun yanında şair, normal bir hayat yaşayan insanları bunlar arasında da kadınları çok sevmektedir. Tahran’da aydınlar meclisine zaman zaman katılan şairin mektuplarından, makalelerinden ve şiirlerinden o meclislerin faaliyetlerini ciddiye almadığı anlaşılmaktadır. Furûğ-i Ferruhzâd, kadın bir şairdi, ancak erkeklerden oluşan bu aydınlar tabakasının sahteci olduğunu anlamıştı. Derinlikleri olmayan sığ aydınların özellikle kadın konusundaki görüşleri şairi rahatsız etmekteydi. Alkol bataklığında çırpınan, yemek masalarında halkın yoksulluğundan alay edercesine dem vuran aydınlara dönemin önemli şahsiyetlerinden şair Ahmed Rızâ Ahmedî’ye göndermiş olduğu bir mektubunda şöyle seslenir: “Tahran’ın bu uyduruk yaşantısından izler taşımayan bir yere gitmiş olmamdan çok mutluyum. Sana...bağımsız bir hayat, bu sun’î, derinliği olmayan sığ, yüzeysel yaşantıdan uzak bir hayat en güzel bir ortamı ve desteği sağlamaya yeter.”  [39]  

Yaşamış olduğu dönemin sosyal olayları karşısında hassas bir yaklaşım ve eleştirel bir bakış açısı sergileyen Furûğ, sonuçları açısından kadınlar için birtakım zararlar taşıyan bazı kanunlar ve geleneklerle mücadele içerisine girmiştir. Yer yer isyankar ve kimseyi dinlemeyen bir kadın olarak İranlı kadınların baskı ve zulüm altında hayat geçirmelerini asla kabul edemeyen, gelenekler ve kadınları baskı altında tutmayı amaçlayan kanunlar karşısında başkaldırıyı esas alan aydınlar grubunun bir üyesi olarak şiirini bu alanda bir araç olarak kullanmıştır. [40]

Cüzzam hastalarıyla ilgili olarak çektiği bir filminde onların problemlerini dile getirmeğe çalışmış, cüzzamlıların çocuklarından birini alarak evine götürmüş ve büyütmüştür. O çocukla kendi çocuğu arasında hiç fark görmediğini de dizelerine aktardığı ifadeleriyle dile getirmiştir.

Furûğ’un ilgilendiği bir diğer alan da siyasettir. Siyasî olaylarla oldukça yakından ilgilenmiş, yer yer bazı gelişmeleri eleştirel açıdan dile getirirken hiciv ve mizah dilini de kullanmıştır. Furûğ’un siyasî içerikli şiirleri daha çok Tevellud-i Dîger ve Îmân Beyâverîm Be Âğâz-i Fasl-i Serd adını taşıyan şiir mecmualarında yer almaktadır. [41]

Furûğ, Âyehâ-yi Zemînî adlı şiirinde tarihin kendi yaşadığı dönemiyle ilgili korkunç ve ilginç sahneler sergilemektedir. Bu şiirlerinde yarınlarından ümitli olmayan, tehditler altında yaşamlarını sürdüren, kimselere güvenleri kalmamış, düzenli bir hayat programları bulunmayan, birbirleriyle tanışık olamayan, garip yaşayan, başıboş gezen hasta ve yoksul insanların duygularına tercüman olmaya çalışmaktadır. [42]

 

Âyehâ-yi Zemînî : Yeryüzü Ayetleri

 

O zaman

Güneş soğudu

Yeryüzünden bereket kalktı

 

Bitkiler sahralarda  kurudu

Balıklar denizlerde kurudu

Toprak artık ölülerini

Kabul etmedi

 

Artık kimse aşkı düşünmedi

Artık kimse fethi düşünmedi

Hiç kimse

Artık hiçbir şeyi düşünmedi

 

Yalnızlık mağaralarında

Anlamsız varlıklar geldi dünyaya

Esrar ve afyon kokusu veriyordu kan

Hamile kadınlar

Başsız çocuklar doğurdular...

Ne acı ve karanlık günler

Risaletin o şaşılacak gücünü

Yenilgiye uğratmıştı ekmek

 

İnsanlar  birbirlerinin boğazlarını

Bıçaklarla kesiyorlardı

Kandan döşekler içerisinde

Çocuk yaştaki küçücük kızların

Irzına  geçiyorlardı. [43]

 

Furûğ-i Ferruhzâd, şiirlerinde sadece kendi ülkesinin yüz yüze bulunduğu tehlikelerden bahsetmekle kalmamış, düşüncesine evrensel boyutlar da kazandırarak dünyanın geleceğinden ümitsizliğe düşmüş, bu sonucu belli olmayan ilerlemenin korkusunu taşımış, insanların başına neler getirebileceğini düşünmüştür. [44]

 

Benimle konuş

Pencereye sığınmışım ben

Güneşle tanışıklığım var

 

Ey dost, ey kardeş, ey kan kardeş

Aya ulaştığında

Güllerin katliama uğradığı tarihi yaz  [45]

 

Furûğ-i Ferruhzâd, Şiirlerinde kanuna ve adalet meleğine övgüler dizmemektedir. Kanunlar, her zaman onu hemcinsleri gibi baskı altında tutmakta ve ellerinden bütün haklarını almaktadır. Onun bu yoldaki mücadelelerinin de bir faydası yoktur. Kendisine ve hemcinslerine karşı yönelen bütün olumsuz hareketler ve tutumlar karşısında şiire sığınmakta, dış dünyanın baskılarından ve karanlıklarından, kendi iç dünyasının derinliklerine doğru ilerlemektedir. [46]   

Gecelerini içki masalarında geçiren ve yoksul halkın problemleriyle ilgilenmeyen aydınlara değer vermeyen şair, toplumun ileri gelen zengin kesimleri ve saygın çevrelerine karşı fazla ilgi duymamakta, toplumdaki sınıf ayrımından oldukça rahatsız olmakta ve bu durumu dizelerinde ağır bir dille eleştirmektedir. Öte yandan hep bir kurtarıcının rüyasını gören şaire göre, sonunda bir kurtarıcı gelecek ve bütün problemlerden insanlığı kurtaracaktır. [47]

Şairin burada eleştirdiği aydınlar, çağdaş Fars edebiyatının temsilcileri olduklarını söyleyen, ileri düzeyde anlayışlı, kavrama yetenekli ve son derece olgun olduklarını iddia eden, kendilerini birer eleştirmen, milli şair, uluslararası yazar ve teorisyen olarak gören şairler ve yazarlardır.

V-Furûğ-i Ferruhzâd’ın şiirinde ana temalar/Motifler

1- Ölüm, yok oluş, çürüme

Furûğ-i Ferruhzâd’ın şiirlerindeki temel motiflerden biri ölüm, yok oluş ve çürümeden korkmadır. Ancak onun dizelerindeki ölüm, her şeyin sonu ve geri gelmemek üzere yok oluşu değildir. Yeni bir hayatın başlangıcını müjdeleyen bir ölümdür. Şair her zaman sınırlarını aşma hedefini taşımaktadır. Bu da hayatın her anında şair olmaktır. Son şiirlerinden olan “Îmân Beyâverîm Be Ağâz-i Fasl-i Serd” adlı şiirinde herkesin zorunlu olarak uyması gereken bir kanun olan ölüm gerçeğini kabul etmekte ve kendisini bu kaçınılmaz gerçeğe teslim etmektedir. [48]

Siz haklısınız.

     Ben ölümümden sonra asla

Cesaret edip aynaya bakamamışımdır.

O kadar ölmüşümdür ki hiç kimse artık benim ölümümü kanıtlayamaz. [49]

 

Aşkımı, arzumu, nefretimi ve derdimi

Mezarın gece yalnızlığında

Ölüm adında bir fare kemirmiştir. [50]

 

2- Ümitsizlik, karamsarlık

Furûğ’un şiirlerinin çoğundan ümitsizlik ve karamsarlık kokusu gelmektedir. Gelecekten hiç ümidi bulunmamaktadır. Onun bütün iyi günleri geçmişte bitmiş ve tükenmiştir. Geleceği bir siyahlık, karanlık, yenilgi ve düşüş kaplamıştır.

Dinle

Karanlığın esişini duyuyor musun?

Ben bu mutluluklara garip garip bakıyorum

Kendi ümitsizliğime alışkınım

Dinle

Karanlığın esişini duyuyor musun? [51]

 

Güneş ölmüştü.

Güneş ölmüştü ve yarın

Çocukların zihinlerinde

İri ve kaybolmuş bir kavram olarak yer etmişti. [52]

 

Hangi zirve, hangi doruk?

      Yoksa bütün bu kıvrımlı yollar

O emerek içine çeken soğuk ağızda

Kavuşma noktasına ve sona varmayacaklar mı? [53]

 

3- Geçmişe hasret

Fars şiirinin genel temalarından olan geçmişe özlem, hasret Furûğ’un şiirlerinde de önemli motiflerdendir. Çocukluk ve gençlik günlerinin hatırasını dile getirme,o devirlere dönüş umudu furûğ’un şiirlerinde çok görülen motiflerdendir. Ba‘d Ez To, Kesî ki Misl-i Hîçkesî Nîst ve özellikle Ân rûzhâ adlı şirinde bütünüyle bu tema işlenmektedir.

O günler gitti

O güzel günler

O yıldızlarla dolu gökler

O kirazlarla dolu dallar...

O günler her gölgenin bir sırrı vardı.

Her kapalı kutu bir hazineyi saklıyordu.

      Kimse karanlıktan korkmazdı

Biz aşkımızı sokağın tozlarında okurduk

O günler, güneşin ışınlarında çürüyen bitkiler gibi

Güneşin doğuşuyla çürüdüler

Yanaklarını sardunya yapraklarıyla boyayan kız, ah...

Şimdi yalnız bir kadın

Şimdi yalnız bir kadındır. [54]

 

4- Mazlumluk

Bir kadın olarak sosyal kurallar karşısında kendisini zulme uğramış biri olarak kabul etmekte, itiraz ve isyan etmektedir. Aslında bu motif başta Jale-yi Kâimmakâmî, Pervîn-i İ’tisâmî olmak üzere iranlı diğer şairlerin şiirlerinde de görülmektedir.

Güvenimin sessiz kalesinin hisarını

Sıkıştırıyorlardı

Eski çatlaklardan

Gönlümü ismiyle istiyorlardı?????[55]

 

Benim güvenim adaletin zayıf ipliğinden asılıyken

Ve bütün şehirde

Kalbimin ışıklarını parça parça ediyorlardı. [56]

 

4- Yalnızlık ve Gurbet

şair bütün hayatı boyunca yalnızdır. Gecenin bir yarısında şiir söyler. Dizelerinde söz konusu, yalnız kaldığı boş evler, Cuma ikindilerinin yalnızlığıdır.

Şemisa 141       

 

6- Hasret

 

7- Kolay inanma ve yersiz güvenler

Şair özellikle gençlik döneminde birçok konuda kolay inanırlığını ve herkese araştırmadan güvenmesi konularını hatırlayarak güvenmeye olumsuz olarak bakmaktadır. Çünkü güvendiklerinden hep zarar görmüştür.

 

8- Çocukluk günlerini hatırlama

9- Evlenme

 

Örnek şiirler

Âfitâb Mî Şeved

Şiirle ilgili açıklama novruzi 405

 

Furûğ-i Ferruhzâd’ın şiiri başlangıcından ölümüne kadar geçirdiği bütün evreleri ve iniş çıkışlarıyla çağdaş Fars edebiyatında kendine özgü, kendine yaraşır ve ayrı bir yere sahiptir. Sessiz kalmış istek ve arzularını dışa vuramadan içlerinde saklamış olan nesillerin ifade edemedikleri duygularını bir bakıma onların adına dizelerine aktarmış bir şiir tarzıdır. [57]

Sohrâb-i Sipehrî’nin Furûğ-i Ferruhzâd’ın ölümü üzerine kaleme aldığı mersiye türü şiiri

 

Dûst

Büyüktü

Bugününü insanlarındandı

Bütün açık ufuklarla ilgisi vardı

Suyu ve toprağı ne güzel anlardı.

 

Allahım, ne istediğimi bilmiyorum

Neyin ardında gece gündüz geziyorum?

Ne arıyor yorgun bakışımı?

Neden sıkıldı bu yanan kalbim?

 

Sonralara rüzgar ve yağmur

Adımı taşların üzerinden  yavaşça silip götürürler

Mezarım yol kenarında adsız kalır

Efsane ..................[58]

Bu mecmuanın sonunda yeniden hayata gönül bağlayan şair hayata umutla hitap ederek:

Yazık o günlere ki ben kızgınlıkla 

Sana düşman gibi baktım

...........................       [59]

Ancak o daha önce kaleme almış olduğu Îmân Beyâverîm....adlı şiirlerinde dizelerinde dile getirdiği “kurtarıcıların mezarda uyudukları” düşüncesini unutmuşçasına dile getirirken kendisinin sadece bir rüya görmekte olduğunu da hatırlatmaktadır.

---