Ebu'l-Feth el-Bustî'nin Kaside-i Nûniyye'sinin, Diyarbakırlı Saîd Paşa Tarafından Yapılan Türkçe Manzum Tercümesi*

Doç. Dr. Mehmet Atalay**

ÖZET

Hicrî IV. yüzyılın sonlarında ve Gazneliler devrinde yaşayan Ebu’l-Feth el-Bustî, tevhid ve maarif hakkında Arapça ve Farsça şiirleri, darbımesel niteliğindeki secili hikmetli sözleri ile ünlüdür. Adı geçen şairin, ahlâkî öğütler içeren ‘Unvânu’l-hikem adlı Arapça bir kasidesi vardır. Bu makalede, sözkonusu kasidenin, Diyarbakırlı Saîd Paşa tarafından yapılmış manzum Türkçe tercümesine yer verilmiştir.

Ebu’l-Feth el-Bustî (ö. 401/1010), hicrî IV. yüzyılın sonunda ve Gazneliler devrinin başlarında yaşamış ünlü züllisâneyn şair ve yazarlardandır. Afganistan’ın Bust şehrinde doğmuştur. Gençliğinde ciddi bir eğitim görmüş ve hadis tahsil etmiştir. Sâmânîlerden Nûh b. Mansûr (366-387/977-997)’un münşî ve kâtipliği görevinde bulunmuştur. Bust emîri Batyuz’a da kâtiplik yapmıştır. Gazneli Mahmûd’un babası Nâsıruddîn Sebuktekin, Bust’u ele geçirdikten sonra onun hizmetine girmiş ve divan-ı resailde görev almıştır. Sebuktekin’in ölüm tarihi olan 387/997’ye kadar bu görevde bulunmuş, Mahmûd’un saltanatının ilk yıllarında da aynı görevde kalmıştır.[1]

Tevhid ve maarif hakkında şiirler, emsal hükmünde müsecca‘ hikemî sözler söyleyen Ebu’l-Feth el-Bustî’nin, Arapça ve Farsça birer divanı vardır.[2] Şairin Arapça divanı, 1294/1877’de Beyrut’ta basılmıştır.[3]

Ebu’l-Feth el-Bustî’nin, ahlâkî öğütler içeren, basit bahrinin mefâ‘ilün fâ‘ilün müstef‘ilün fe‘ilün vezniyle kaleme alınmış, ‘Unvânu’l-hikem, ‘Unvânu’l-hilm veya Kasîde-i Nûniyye adıyla tanınan Arapça bir kasidesi vardır. 63 beyitten oluşan bu kaside, Bedruddîn-i Câcermî tarafından (ö. 686/1287) Farsçaya[4], J. Von Hammer tarafından Almancaya çevirilmiştir.[5] Aynı kaside M. Sadi Çöğenli tarafından Türkçeye tercüme edilerek yayımlanmıştır.[6]

Söz konusu kasidenin 45 beyitlik kısmı, Diyarbakırlı Said Paşa[7] tarafından da manzum olarak Türkçeye çevrilmiştir.[8] Remel bahrinin fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün vezni ile yapılan bu çeviri, müterciminin ölümünden sonra, oğlu Süleyman Nazif[9] tarafından bir mukaddime ile birlikte Mahfil dergisinde yayımlanmıştır.

Süleyman Nazif’in mukaddimesi ile, kasidenin, Diyarbakırlı Said Paşa tarafından yapılan çevirisi ve Arapça metni, Mahfil dergisinden alınarak sunulmuştur[10]:

Küçük Bir Mukaddime

Pederim Diyarbakırlı Saîd Paşa merhûmun şimdiye kadar intişâr etmemiş bir manzûme-i müterceme veya Tercüme-i manzûmesini tam 40 seneden beri medfûn bulunduğu gayr-ı matbû divanından ayrıca istinsah ile Mahfil’in cidâr-ı kabûlüne ta‘lîk etmek istiyorum. Aslı olan neşîde-i Arabiyye edebiyyât-ı İslâm’da pek şâyi‘dir. Bazı ebyât ve mesâriini mesel sûretinde darb ederler. Tercüme-i manzûmesiyle birlikte neşredilirse, o edebiyata livechillâh hizmetden başka bu dâr-ı fenâda bir gâye, bir emel takib etmemiş olan iki müslümanın rûhuna hizmet, yani bir kere daha vesîle-i yâd ve rahmet olur ümidindeyim.

Tercümenin elfâzında bugünkü zevk ve şîve şöyle dursun, vücûda getirildiği zamana nisbetle bile köhne addedilecek şeyler bulunduğunu bilirim. Maksadım bir bedîa-i manzûmeyi neşre delâlet değil, sebeb-i hayâtımın bir yâdigâr-ı hayâtını nisyân ve ziyâ‘dan vikâye etmekdir. Bu tercümede şiir arayanlar belki inkisâr-ı hayâle uğrarlar. Fakat ihlâs ve imandan eser görmek isteyenlerin matlablarını tatmin edecek beyitler nâdir değildir. Nişantaşı, 12 Haziran 1922. Süleyman Nazif.

Fâzıl-ı meşhûr Ebu’l-Feth el-Bustî’nin[11] زيادة المرء في دنياه نقصان mısraıyla musaddar olan Kasîde-i Nûniyye’lerinin tercüme-i manzûmesi:

1-    İzdiyâd-ı mâl-i dünyâ mûcib-i noksân olur

       Hayra makrûn olmayan her maslahat hüsrân olur

2-    Âdeme her bir nasîbin kim sebâtı olmaya

       Ma‘ni-i vicdânı nefsü’l-emrde fıkdân olur

3-    Ey metâ‘-ı dehri cem‘e hırs ile me’lûf olan

       Mâldan yüz gösteren hazz ü mesâr ahzân olur

4-    Ziynet-i dünyâ vü dünyâya gönül rabtetme kim

       Her safâsı bir keder, her vaslı bir hicrân olur

5-    Eyleyim tafsîl gûş-ı hûşunu ‘atfet bana

       Hüsn-i emsâlim sana yâkût ile mercân olur

6-    Nâsa ihsân et ki memlûkun ola her kalb-i hür

       Bu müsellemdir ki insân bende-i ihsân olur

7-    Hüsn-i hulku nefse ikbâlinle istikmâle bak

       Çünkü insân nefsini ıslâh ile insân olur

8-    Bast kıl erbâb-ı hâcâta cenâh-ı şefkati

       Hürr olan ehl-i niyâza her zamân a‘vân olur

9-    İ‘tisâm et ‘urvetü’l-vüskâ-yı ‘ahd-i Hâlık’a

       ‘Ahde istimsâk eden makrûn-ı itmi’nân olur

10-  Maksadında Hâlık’ın gayrından imdâd isteyen

       Bilmelidir nâsırı ya ‘acz, ya hızlân olur

11- Men‘-i hayrı i‘tiyâd etmekden eyle ihtirâz

       Mâni‘-i hayra ne ihvân ü ne de hillân olur

12-  Meyl-i halkı celbeder cûd ü sahâvet gösteren

       Ehl-i buhlun mâlı halk içre ana fettân olur

13-  Halkdan me’mûn olur her kimden olsa halk emîn

       Hüsn-i ülfetle karîrü’l-‘ayn olan şâdân olur

14-  Çeşmini semt-i hevâ-yı nefsine temdîd eden

       Haşr olunca Hakk’ı rü’yet eylemez hayrân olur

15-  Her meşakkat ihtilât-ı gayrdan eyler zuhûr

       Çünkü halkın hükm-i tab‘ı mâ’il-i ‘udvân olur

16-  Eyleyen teftîşe meyl ahbâbının ahvâlini

       Anların pek çoğunu hâ’in bulup gazbân olur

17-  Meşveret eylerse her kim ki surûf-ı dehr için

       Ittılâ‘âtı cihânın tab‘ına bürhân olur

18-  Tohm-ı şerri zer‘ eden şerr ü fesâd eyler hasâd

       ‘Âkıbet ef‘âl-i şerre meyleden nedmân olur

19-  Kim ki ehl-i şerre rağbetle olursa hem-nişîn

       Her şerîr anın kamîsinde birer su‘bân olur

20-  Ol beşûşü’l-vech kim hürr-i kerîmin himmeti

       Bir muhabbet-nâmedir kim bişr ana ‘ünvân olur

21-  Var iken imkân-ı kudret dâ’im ol ihsânda

       Çünkü imkânı ‘atânın kâbil-i noksân olur

22-  Gülşenin kim revnakı ezhâra eyler ittibâ‘

       Revnakı da her kerîmin ‘adl ile ihsân olur

23-  Perde-i nâmûsunu hetkeyleme dünyâ için

       Hıfz-ı nâmûs eyleyen ‘âkıl kerîmü’ş-şân olur

24-  Ekşi yüzlü olma ‘arz eyle beşâşet hasma da

       Düşmene ‘arz-ı beşâşet mûcib-i ahzân olur

25-  Hayr olan işlerde tecvîz-i tekâsül eyleme

       Meymenet olmaz o hayr işlerde kim keslân olur

26-  Hubb ü buğzu âdeme servetdir îcâb eyleyen

       Sanma kim ‘âlemde servetsizlere yârân olur

27-  Mâldan mahrûm olan Sahbân olur Bâkıl olur

       Bâkıl’ın destinde kim emvâl ola Sahbân olur

28- Muhtelifdir halk bir tab‘ üzre etmez ittihâd

       Tab‘-ı nâsın nev‘ine ne hadd ü ne pâyân olur

29-  Nâhun-ı minnetle tahdîş etme rûy-ı cûdunu

       ‘Arz-ı minnet mâhi-i hâsiyyet-i ihsân olur

30- Hazmdan hâlî olan her şahsı etme müsteşâr

       Sonra esrârın rehîn-i mevkı‘-ı i‘lân olur

31-  Olmaz ehl-i meşveret dünyâda aslâ münkariz

       ‘Arsa-i pehnâ içinde her zamân fürsân olur

32-  Dehrde her bir işin bir vakti bir îcâbı var

       Çâr-sû-yı ‘adlde her emre bir mîzân olur 

33-  ‘Âcil olma işde zîrâ sohbetinden korkulur

       Nedc-i ‘illetden mukaddem kimde kim buhrân olur

34-  Bir vatanda mâla hem-şehri olan tuğyândır

       Emziren hikmet ile takvâyı bir pistân olur

35-  İnbisât eyler ma‘îşetce kanâ‘atdan zuhûr

       Hırs ile me‘lûf olan ehl-i tama‘ gazbân olur

36-  Hâsıl olmaz bir kerîmin ki vatanda râhatı

       Ol kerîme sâha-i gabrâ bütün evtân olur

37-  Gâfil olma aç gözün ey zulm ile mesrûr olan

       Sen ne gûne nâ’im olsan da felek yakzân olur

38-  Eyleyen ‘ilm ü kemâl ü hüsn ü hulku iltizâm

       Dehrde bir katre su içmezse de reyyân olur

39-  Cehl ile her kim ki ülfet etmeden hoşnûddur

       Bahra müstağrak bile olsa yine ‘atşân olur

40-  Ey şebâbında şarâb-ı hüsn ile ser-mest olan

       Rüşde etmez ittisâl ol kimse kim sekrân olur

41-  Gurralanma kasr-ı ‘ümrân-ı cemâlin seyr edip

       Şeybden evvel o ‘ümrânın çoğu vîrân olur

42-  Şâb ma‘zûr olsa da kim der ana ma‘zûr kim

       Vakt-i şeyhûhet içinde tâbi‘-i şeytân olur

43-  Her günâhı mağfiret eyler Gafûr-ı Kibriyâ

       Anda kim ser-mâye-i ihlâs ile îmân olur

44-  Cebreder her kesri dîn ammâ ki zulm ashâbının

       Sanma kim kesr-i rimâhı kâbil-i cübrân olur

45-  Yazdığım sözlerdeki emsâle dikkat eyle kim

       Tâlib-i îzâha ol emsâlden tibyân olur